महाराष्ट्रातील २६५ तालुक्यांत दुष्काळाची प्रथम कळ;

महाराष्ट्रातील २६५ तालुक्यांत दुष्काळाची प्रथम कळ; अहिल्यानगरच्या १४ तालुक्यांचा समावेश

खरीप २०२६ साठी शासनाचा मोठा निर्णय; जमीन महसुलात सूट, पीक कर्जाचे पुनर्गठन, कर्जवसुलीस स्थगिती, कृषी पंपांच्या वीजबिलात सवलतीसह १२ उपाययोजना लागू

मुंबई | शिव वार्ता प्रतिनिधी :

खरीप हंगाम २०२६ मधील पावसाची तूट आणि अन्य घटकांमुळे महाराष्ट्रातील ३४ जिल्ह्यांतील एकूण २६५ तालुक्यांमध्ये दुष्काळाची प्रथम कळ अर्थात Trigger-1 लागू करण्यात आली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या मदत व पुनर्वसन विभागाने २५ सप्टेंबर २०२६ रोजी याबाबत शासन निर्णय जारी केला आहे. या निर्णयामुळे संबंधित तालुक्यांमध्ये दुष्काळी उपाययोजना आणि विविध सवलती लागू करण्यात आल्या आहेत.

शासनाच्या निर्णयानुसार अहिल्यानगर जिल्ह्यातील १४ तालुक्यांचा दुष्काळी Trigger-1 मध्ये समावेश करण्यात आला आहे. त्यामध्ये नगर, पारनेर, श्रीगोंदा, कर्जत, जामखेड, शेवगाव, पाथर्डी, नेवासा, राहुरी, संगमनेर, अकोले, कोपरगाव, श्रीरामपूर आणि राहाता या तालुक्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे विशेषतः श्रीरामपूर तालुक्यातील शेतकरी आणि ग्रामीण भागासाठी हा निर्णय महत्त्वाचा ठरणार आहे.

महाराष्ट्रातील २६५ तालुक्यांमध्ये दुष्काळाची प्रथम कळ

कृषी आयुक्तांच्या २४ सप्टेंबर २०२६ रोजीच्या अहवालाच्या आधारे खरीप २०२६ हंगामातील परिस्थितीचे मूल्यांकन करण्यात आले. त्यामध्ये राज्यातील २६५ तालुक्यांमध्ये दुष्काळी परिस्थिती असल्याचे शासनाच्या निदर्शनास आले. त्यानुसार या तालुक्यांमध्ये Trigger-1 लागू करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

Trigger-1 लागू झालेल्या तालुक्यांमध्ये जिल्हाधिकाऱ्यांनी तात्काळ पंचनामे सुरू करावेत, तसेच सर्वेक्षण केलेल्या क्षेत्रातील पिकांची स्थिती दर्शविणारी छायाचित्रे आणि GPS कोऑर्डिनेट संकलित करून पीक परिस्थितीचा अहवाल कृषी आयुक्तांमार्फत शासनाला सादर करावा, असे निर्देश देण्यात आले आहेत.

अहिल्यानगर जिल्ह्यातील सर्व १४ तालुके दुष्काळी यादीत

शासनाच्या परिशिष्ट-१ नुसार अहिल्यानगर जिल्ह्यातील १४ तालुक्यांना Trigger-1 लागू झाला आहे.

नगर, पारनेर, श्रीगोंदा, कर्जत, जामखेड, शेवगाव, पाथर्डी, नेवासा, राहुरी, संगमनेर, अकोले, कोपरगाव, श्रीरामपूर, राहाता.

यामध्ये श्रीरामपूर तालुक्याचा स्पष्टपणे समावेश असल्याने तालुक्यातील शेतकऱ्यांचे लक्ष आता पंचनामे, पीक नुकसानीचे सर्वेक्षण आणि शासनाकडून मिळणाऱ्या सवलतींच्या अंमलबजावणीकडे लागले आहे.

श्रीरामपूरसाठी काय महत्त्वाचे?

श्रीरामपूर तालुक्यात खरीप पिकांवर पावसाच्या तुटीचा परिणाम झालेल्या क्षेत्रांचे सर्वेक्षण करून प्रत्यक्ष पीकस्थितीची नोंद करणे अपेक्षित आहे. शासन निर्णयानुसार पंचनामे करताना पिकांची स्थिती दर्शविणारी छायाचित्रे आणि GPS कोऑर्डिनेट संकलित करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.

त्यामुळे श्रीरामपूर तालुक्यातील शेतकऱ्यांसाठी पंचनामे आणि पीकस्थितीचा अहवाल हा पुढील मदतीच्या दृष्टीने महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे.

दुष्काळग्रस्त तालुक्यांसाठी १२ उपाययोजना

Trigger-1 लागू झालेल्या २६५ तालुक्यांसाठी शासनाने विशेष बाब म्हणून खालील उपाययोजना व सवलती लागू करण्याचा निर्णय घेतला आहे—

1. जमीन महसुलात सूट
2. पीक कर्जाचे पुनर्गठन
3. शेतीशी निगडित कर्जाच्या वसुलीस स्थगिती
4. कृषी पंपाच्या चालू वीजबिलात सूट
5. शालेय व महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांच्या परीक्षा शुल्कात माफी
6. रोहयोच्या कामांच्या निकषात शिथिलता आणून जास्तीत जास्त कामे सुरू करणे
7. आवश्यक ठिकाणी टँकरद्वारे पिण्याचे पाणी पुरविणे
8. टंचाई जाहीर केलेल्या गावांमध्ये शेतकऱ्यांच्या कृषी पंपांची वीज जोडणी खंडित न करणे
9. शेतकरी व शेतमजुरांना अन्नधान्याची टंचाई भासू नये यासाठी व्यवस्था
10. जनावरांसाठी आवश्यक चारा उपलब्ध करून देणे
11. जलसंधारणाची कामे सुरू करणे
12. पिण्याचे पाणी आणि जनावरांच्या पाण्याचे नियोजन करणे.

कृषी पंपांच्या वीजबिलातही सवलत

दुष्काळी परिस्थितीत शेतकऱ्यांना दिलासा देताना कृषी पंपांच्या वीजबिलाबाबतही निर्णय घेण्यात आला आहे. शासन निर्णयात ७.५ हॉर्सपॉवरपर्यंत क्षमतेच्या कृषी पंपांचे वीजबिल यापूर्वीच माफ करण्यात आले असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यावरील क्षमतेच्या पंपांनाही सदर सवलत लागू असेल, असे शासन निर्णयात स्पष्ट करण्यात आले आहे.

महाराष्ट्रातील दुष्काळी तालुक्यांची जिल्हानिहाय यादी

शासनाच्या परिशिष्ट-१ मध्ये Trigger-1 लागू झालेल्या तालुक्यांची जिल्हानिहाय माहिती देण्यात आली आहे.

कोकण विभाग

रायगड – १: श्रीवर्धन.
रत्नागिरी – ३: रत्नागिरी, संगमेश्वर, राजापूर.
सिंधुदुर्ग – ८: सावंतवाडी, दोडामार्ग, कणकवली, कुडाळ, वैभववाडी, मालवण, देवगड, वेंगुर्ला.

नाशिक विभाग

नाशिक – १०: मालेगाव, बागलाण, कळवण, नांदगाव, सुरगणा, इगतपुरी, पेठ, सिन्नर, येवला, देवळा.
धुळे – ४: धुळे, साक्री, शिंदखेडा, शिरपूर.
जळगाव – १५: एरंडोल, पारोळा, धरनगाव, चोपडा, पाचोरा, जामनेर, जळगाव, भडगाव, अमळनेर, रावेर, चाळीसगाव, भुसावळ, बोदवड, मुक्ताईनगर, यावल.
नंदुरबार – ६: अक्कलकुवा, नवादा, नंदुरबार, नवापूर, तळोदा, अक्राणी.

अहिल्यानगर जिल्हा

अहिल्यानगर – १४: नगर, पारनेर, श्रीगोंदा, कर्जत, जामखेड, शेवगाव, पाथर्डी, नेवासा, राहुरी, संगमनेर, अकोले, कोपरगाव, श्रीरामपूर, राहाता.

पुणे विभाग

पुणे – ८: भोर, वेल्हा, खेड, शिरूर, बारामती, इंदापूर, दौंड, पुरंदर.
सोलापूर – ११: उत्तर सोलापूर, दक्षिण सोलापूर, बार्शी, अक्कलकोट, मोहोळ, माढा, करमाळा, पंढरपूर, सांगोला, माळशिरस, मंगळवेढा.
सांगली – ४: मिरज, आटपाडी, जत, कवठेमहांकाळ.
सातारा – ६: सातारा, खटाव, माण, फलटण, खंडाळा, महाबळेश्वर.

कोल्हापूर व छत्रपती संभाजीनगर विभाग

कोल्हापूर – ६: पन्हाळा, राधानगरी, गगनबावडा, भुदरगड, आजरा, चंदगड.
छत्रपती संभाजीनगर – ९: छत्रपती संभाजीनगर, कन्नड, सोयगाव, पैठण, वैजापूर, गंगापूर, खुलताबाद, सिल्लोड, फुलंब्री.
जालना – ८: बदनापूर, घनसावंगी, अंबड, जालना, परतूर, मंठा, भोकरदन, जाफराबाद.
बीड – ११: बीड, गेवराई, माजलगाव, केज, आंबेजोगाई, परळी, आष्टी, पाटोदा, शिरूर कासार, धारूर, वडवणी.

मराठवाडा विभाग

लातूर – १०: लातूर, औसा, अहमदपूर, निलंगा, उदगीर, चाकूर, रेणापूर, शिरूर अनंतपाळ, देवणी, जळकोट.
धाराशिव – ८: धाराशिव, कळंब, भूम, वाशी, तुळजापूर, लोहारा, परंडा, उमरगा.
नांदेड – १४: नांदेड, बिलोली, कंधार, लोहा, हदगाव, भोकर, देगलूर, किनवट, हिमायतनगर, माहूर, धर्माबाद, उमरी, अर्धापूर, नायगाव.
परभणी – ९: पूर्णा, पालम, परभणी, सोनपेठ, जिंतूर, गंगाखेड, सेलू, मानवत, पाथरी.
हिंगोली – ५: हिंगोली, औंढा नागनाथ, कळमनुरी, सेनगाव, वसमत.

विदर्भ विभाग

बुलढाणा – १३: जळगाव जामोद, संग्रामपूर, चिखली, देऊळगावराजा, मेहकर, बुलढाणा, सिंदखेडराजा, लोणार, खामगाव, शेगाव, मलकापूर, मोताळा, नांदुरा.
अमरावती – १४: अमरावती, भातकुली, चांदूर रेल्वे, नांदगाव खं., धामणगाव रेल्वे, अचलपूर, अंजनगावसुर्जी, तिवसा, धारणी, चिखलदरा, वरुड, मोर्शी, चांदूरबाजार, दर्यापूर.
अकोला – ७: अकोट, अकोला, पातूर, तेल्हारा, मूर्तिजापूर, बाळापूर, बार्शीटाकळी.

वाशिम – ६: वाशिम, रिसोड, मालेगाव, मंगरूळपीर, कारंजा, मानोरा.
यवतमाळ – १६: यवतमाळ, बाभूळगाव, कळंब, दारव्हा, दिग्रस, आर्णी, नेर, पुसद, उमरखेड, महागाव, वणी, मारेगाव, झरी-जामणी, केळापूर, घाटंजी, राळेगाव.
वर्धा – ७: वर्धा, सेलू, देवळी, आर्वी, समुद्रपूर, हिंगणघाट, आष्टी.

नागपूर – १४: नागपूर, कामठी, सावनेर, पारशिवनी, मौदा, भिवापूर, कळमेश्वर, काटोल, रामटेक, हिंगणा, उमरेड, कुही, नरखेड, नागपूर शहर.
भंडारा – ३: भंडारा, पवनी, लाखांदूर.
गोंदिया – १: तिरोडा.
चंद्रपूर – १२: चंद्रपूर, भद्रावती, गोंडपिंपरी, राजुरा, कोरपना, मूल, वरोरा, सावली, चिमूर, नागभीड, सिंदेवाही, पोंभुर्णा.
गडचिरोली – २: गडचिरोली, चामोर्शी.

पीक नुकसानीची आर्थिक मदत स्वतंत्र निर्णयाने

या शासन निर्णयामुळे दुष्काळी उपाययोजना आणि सवलती लागू करण्यात आल्या असल्या तरी शेतपिकांच्या नुकसानीबाबतची आर्थिक मदत या निर्णयात निश्चित करण्यात आलेली नाही.

शासन निर्णयात स्पष्ट करण्यात आले आहे की, २६५ दुष्काळग्रस्त तालुक्यांमधील शेतकऱ्यांना शेतपिकांच्या नुकसानीबाबतची मदत विहित कार्यपद्धतीची पूर्तता केल्यानंतर स्वतंत्र शासन निर्णयाद्वारे जाहीर केली जाईल.

आता पंचनाम्यांकडे शेतकऱ्यांचे लक्ष

Trigger-1 लागू झाल्यानंतर जिल्हा प्रशासनाकडून पंचनामे आणि पीकस्थितीचे सर्वेक्षण करण्याची प्रक्रिया महत्त्वाची ठरणार आहे. पिकांची प्रत्यक्ष स्थिती, छायाचित्रे आणि GPS माहिती शासनाकडे सादर केल्यानंतर पुढील मदतीची कार्यवाही होणार आहे.

अहिल्यानगर जिल्ह्यातील १४ तालुके, त्यात विशेषतः श्रीरामपूर तालुका, या निर्णयामुळे दुष्काळी उपाययोजनांच्या कक्षेत आला आहे. त्यामुळे श्रीरामपूरसह जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांचे लक्ष आता प्रशासनाकडून होणाऱ्या पंचनाम्यांकडे आणि पुढील स्वतंत्र पीक नुकसान मदतीच्या शासन निर्णयाकडे लागले आहे.

एकूण दुष्काळग्रस्त तालुके : २६५. अहिल्यानगर च्या १४ तालुक्यांत दुष्काळ श्रीरामपूरचाही समावेश

टीप : ही बातमी महाराष्ट्र शासनाच्या मदत व पुनर्वसन विभागाने २५ सप्टेंबर २०२६ रोजी जारी केलेल्या शासन निर्णयावर आधारित आहे. शेतपिकांच्या नुकसानीची आर्थिक मदत स्वतंत्र शासन निर्णयाद्वारे जाहीर केली जाणार आहे. 26-9-2026 triger 1 दुष्काळ 2026.pdf

Author: Shiv Varta

*शिववार्ता (ShivVarta Marathi)* *शिववार्ता मराठी* हे महाराष्ट्रातील ताज्या, विश्वासार्ह, निष्पक्ष आणि जनहिताच्या बातम्या वाचकांपर्यंत वेगाने पोहोचवणारे डिजिटल वृत्तमाध्यम आहे. *शिववार्ता – सत्य, वेग आणि विश्वासाची ओळख.*